Siro López: “O humor defínemos como pobo”

images
“O humor nace co Quixote de Cervantes”, afirmou onte nos “Luns do Ateneo” o caricaturista e escritor Siro López, un dos máis prolíficos debuxantes do xornalismo galego, quen coincide plenamente co criterio establecido por Celestino Fernández de la Vega no seu ensaio “O segredo do humor”, publicado fai cincuenta anos e que pasa por ser unha das grandes achegas do pensador lugués. Fernández de la Vega establece tres formas diferenciadas de humor: Comicidade, sátira e humorismo. Na primeira modalidade o autor provoca a risa do receptor, na satira fai rir a conta de alguén a quen vitimiza e, no humorismo o autor, solidarizase coa vítima.
Siro López sitúa o humor galego entre a satira de Vicente Risco e humorismo humanista de Castelao, asegurando que Galicia foi e segue a ser a gran canteira do humorismo español, tanto a nivel literario como no humorismo gráfico. Siro, ademáis dos casos de Castelao e Risco, fixo referencia a Cunqueiro e Silvio Santiago, citando tamén as grandes achegas literarias de Wenceslao Fernández Florez, Julio Camba ou Valle Inclán. Con respecto ao humor gráfico, o conferenciante situou o seu nacemento na obra de Cao Luaces, un mozo lugués que despoís de traballar na fábrica de Sargadelos emigra a Bos Aires e convertese no máis destacado caricaturista arxentino do século XIX. A su influencia a través da prensa chega a un neno emigrado na Pampa, Alfonso R. Castelao, que co tempo sería o gran debuxante galego.1986
Siro López citou a máis dunha ducia de debuxantes, caricaturistas e ilustradores galegos de nova xeración que aseguran o bo nivel do humorismo galego, pero por encima de todo, referiuse, con moitos exemplos que levantaron a gargallada do numeroso público asistente, ao código humorístico da sociedade galega, especialmente á retranca, que nos define como pobo, e que non sempre se decodifica axeitadamente, provocando certa incomprensión exterior.

Advertisements

96 dos 608 galegos republicanos presos morreron no Forte de San Cristóbal (Navarra)

DSC02775

O ATENEO ABRE UNHA EXPOSICION EN FONSECA SOBRE A HISTORIA DO PENAL MAIS DURO DO FRANQUISMO

“O Forte de San Cristóbal debería figurar dentro dos lugares protexidos pola UNESCO para a recuperación da Memoria, como o campo de exterminio de Auschwitz ou Robben Island, a cadea na que Mandela pasou 27 anos”, afirmou o historiador navarro, Koldo Pla Larramendi, principal estudioso da historia do penal franquista no que morreron máis de 700 presos políticos do franquismo, entre eles 96 galegos.  A intervención do historiador tivo lugar o pasado luns no acto inaugural da exposición “Que aflore o soterrado: O Forte de San Cristóbal na memoria” que dende onte e ata o 2 de marza estará aberta no Pazo de Fonseca. O rector da Universidade de Santiago, Juan Viaño, e o presidente do Ateneo de Santiago, Salvador García Bodaño, representantes da dúas entidades patrocinadoras da exposición en Compostela, valoraron moi positivamente o esforzo de investigación que hai detrás da mostra, impulsada pola Sociedade Científica Aranzadi, a Asociación Txinparta e a Universidade de País Vasco.

Máis dun centenar de personas, incluidos varios familiares dos 608 galegos detidos no forte, asistiron ao acto inaugural, seguido dunha conferencia no propio Salón Noble de Fonseca, na que Koldo Pla relatou a historia do penal máis paradigmático do franquismo que utilizou unha fortaleza militar na que conviviron maís de 4.000 presos republicanos. Casi 800 deles protagonizaron en  maio de1938 a fuga máis importante da historia do franquismo, co resultado de 220 mortos,  abatidos no monte, entre eles 55 galegos.

O “cementerio das botellas”, no que repousan 131 presos mortos pola tuberculosis, soterrados cunha botella entre as pernas, é un dos aspectos máis chamativos da exposición e conta con una sobrecolledora instalación do levantamento dun cadáver. A mostra está integrada por 35 paneis informativos e unha pantalla de proxección na que, cada día, ás 6 da tarde proxectarase un documental de 1 hora de duración sobre a fuga.

Pódense visionar a conferencia de Koldop Pla e os documentais sobre o Forte de San Cristóbal na web do Ateneo

http://www.ateneodesantiago.org

O “Manuscrito Guerra”, fundamental para a música barroca, é un dos tesouros ocultos de Compostela


images“O Manuscrito Guerra é un dos tesouros ocultos máis valiosos da ciade de Santiago”, afirmou onte nos “Luns do Ateneo” o musicólogo Manuel Vilas. O documento atópase na Biblioteca Xeral da Universidade de Santiago de Compostela e un dos máis importantes manuscritos musicales, funamental para coñecer a música laica barroca. Manuel Vila, arpista santiagués de brilante traxectoria internacional, impulsor do certamen “Vía Stellae” que xa leva nove edicións, foi presentado polo ateneista José Luís Fernández e por Pilar Sampedro.

O “Manuscrito Guerra” toma este nome por estar copiado por José Miguel de Guerra (1646–1722), copista de la Real Capilla de Carlos II dende 1677 hasta pouco despois de 1680. Este importante documento ofrecenos unha fonte fundamental e de capital importancia para o coñecemento da música vocal profana española da segunda metade do século XVII.

Segundo Manuel Vilas, esta colección de tonadas foi descuberta fai poucos anos por Álvaro Torrente e Pablo Rodríguez, musicólogos que publicarían en 1998 un magnífico artículo no “Journal of the Musical Association” donde fan un profundo estudio do seu contido. Está este manuscrito formado por 111 folios que conteñen 100 pezas anónimas, todas elas para voz solista e acompañamento continuo, excepto dúas pezas a dúas voces.

O copista omiteu o nome dos seus autores; sen embargo, algunhas destas pezas aparecen noutros manuscritos onde sí consta o nome do autor.

Polo tanto, cotexando estas outras fontes, podense atribuir algunhas destas pezas a Juan Hidalgo, José Marín, Juan de Navas, Cristóbal Galán, Juan Del Vado e Matías Ruiz, o que significa decir que este manuscrito é unha antoloxía das mellores obras compostas polos músicos máis renombrados de España na segunda metade do século XVII.

O manuscrito da USC carece de data e dedicatoria, o que dificulta a sua datación; sen embargo, no primeiro folio podemos leer: “Joseph Myguel de Gerrª . Escriptor de la R. Capillª de su majestad escrivio este libro“, o cal indica claramente que foi copiado nos anos nos que José Miguel de Guerra exerceu o seu oficio como copista musical para a Capela Real.

O texto inclue pezas da zarzuela “Los celos hacen estrellas”, estrenada o 22 de Diciembre de 1672, e un par de obras do por enton xoven arpista Juan de Navas, cuxa carreira empezóu a florecer despóis da morte en 1685 de Juan Hidalgo, tamén arpista e maestro da Capela Real dende 1645; esto fai supoñer que o manuscrito poido ser copiado en torno a 1680.

Resulta curioso que este manuscrito aparecera en Santiago de Compostela. Sabese que en 1692 José Miguel de Guerra viaxou durante tres meses por varias cidades del norte de España, incluida Santiago. Non sabemos nada sobre o motivo de estos viaxes e da sua estancia en Compostela, pero é probable que poido traer o manuscrito consigo. En todo caso, o manuscrito foi legado á Universidade de Santiago de Compostela en 1880 por un tal Miguel Marín Arén, do que case nada se sabe e que probablemente procedía do desarmonizado mosteiro de San Martiño Pinario en Santiago.

“O noso manuscrito é pulcro, coidado, fermosamente copiado e con un papel de moi alta calidade, ademáis de utilizar pergamino nalgúns dos seus folios”, afirmou o conferenciante quen, ademáis, traballa na grabación de 6 CD coa interpretación documento.

EL-MANUSCRITO-GUERRA

images-1

A preocupación do ser humano por entender o Universo e a didáctica de Jorge Mira


images

“E máis que problable que na infinidade do Universo exista vida, pero será moi distinta a humana”, afirmou o profesor Jorge Mira, catedrático de Electromagnetismo da Universidade de Santiago, que impartiou onte no Ateneo de Santiago unha lección maxistral sobre a evolución das teorias cósmicas ao longo da historia. Dende a preocupación inicial da humanidade por entender a relación entre a terra o sol e a lúa, ata o descubrimento do Big Bang, que define o momento no que se iniciou a expansión observable do Universo.

Baixo a pregunta ¿Qué distancia nos separa do ceo?, que titulaba a conferencia celebrada onte nos “Luns do Ateneo”, o divulgador científico Jorge Mira viaxou ao longo das respostas históricas que, dende a cultura grega a actualidade, efectuaron as diferentes civilizacions, preocupadas por desentrañar as claves do Universo. Mira partiu dos traballos de observación levados a cabo por Eratóstenes no ano 240 A.C., que determinaron a redondez da terra e un diámetro de 40.000 kilómetros, moi próximo á realidade. O profesor da USC xogou amplamente co sentido do humor e a complicidade do público para, usando ollos, dedos, moedas, entender como coa observación e utilizando pequenas ferramentas, a civilización grega deu respostas a moitas preguntas que consideramos recentes. Destacou como Aristarco de Samos, no século II A.C. demostra que a terra é máis grande que a lúa. E que non só xira sobre si mesma senón tamén en torno ao sol. Establece a distancia entre a terra e a lúa, equivocándose só nun 5%, 400.000 kms fronte a 380.000. Anos despois, Hiparco de Nicea establece o diámetro da lúa.

Ata o Renacemento a humanidade apenas avanza no coñecemento do Universo. Kepler, Joavani Cassini e Halley, a partires do século XVII, desentrañan os misterios dos planetas, as galaxias e o sistema solar, permitindo un mellor coñecemento do mundo das estrelas. Ata principios do século XX, a humanidade só tiña constancia da existencia dun cento de estrelas. Nos últimos cen anos, as aportaciónns de Henrietta Leavit, de Edwin Hubble, entre outros, permiten chegar a comprender o “Big Band”, cuantificado na lei de Hubble, como o momento en que se inicia a expansión do Universo que explica a orixe e a evolución do mesmo.

O conferenciante, presentado polo tamén profesor Emilio Valadé, coordinador da Sección de Cencia e Tecnoloxía do Ateneo, foi seguido con grande interés por un numeroso público que agradeceu a didáctica, o bo humor e a linguaxe divulgativa do conferenciante, longamente aplaudido. Con conferenciantes así, o complexo convértese en fácil e o que semella aburrido en interesante e divertido.

thumb

Josep María Vallés no Ateneo: “A solución ao problema entre Cataluña e España vai para moi longo …”

Josep María Valles, catedrático de Ciencia Política da UAB

Josep María Valles, catedrático de Ciencia Política da UAB

“A solución ao problema entre Cataluña e España vai para moi longo prazo: Estamos ante un problema de desenrolo longo e truculento”, asegurou onte nos luns do Ateneo o politólogo Josep Maria Vallés, catedrático de Ciencia Política, exrector da Universidad Autónoma de Barcelon e exconseller de Xusticia da Generalitat de Cataluña. O conferenciante foi presentado polo coordinador da sección de Sociedade, Javier Caro, e polo tamén catedrático de Ciencia Política, Ramón Maiz quen o definiu como un investigador de alto prestixio académico que tivo a oportunidade de exercer a política no Goberno de Maragall dende un plantexamento profundamente humano.

Baixo o título “Cataluña e España: ¿queda percorrido común?, José María Valls plantexou detalladamente cada unha das alternativas posibles: sí, non, ou “depende”, opción pola que claramente se decantou. O conferenciante analizou o proceso de elaboración da Constitución do 78, o establecemento do Estado das autonomías e os pactos constitucionais para o desenrolo territorial. Afirmou que se descentraliza o aparato funcionarial do Estado a favor das autonomíaas, pero que o Estado conservou o alto número de directores e subdirectores xenerales, incluso para gabinetes que quedaran sen competencias. “Non se consigue fixar a idea dun Estado unitario e dunha nación única, pola falla dunha identidade nacional”.

Vallés centra o problema catalán no contexto do desgaste sufrido polo Estado das Autonomías nas últimas décadas e, particularmente en Cataluña, debido a circunstancias internas, pola creación de falsas expectativas, e externos, polo agotamento do modelo, a falla de coordinación entre autonomías, e a ineficacia do Senado. Dentro deste contexto sitúa o declive dos Estados na globalización e, especialmente, a nivel europeo, debido á cesión de competencias a organismos superiores que lles impide facer unha política monetaria e financieira, abrindo novas perpectivas ás comunidades máis próximas ao ciudadan.

O conferenciante afirmou que neste momento o problema para Cataluña reside na formación de dous bloques: Un a favor da reforma do Estado ou da independencia, e outro en contra ou incluso a favor de limitar a autonomía. Para Josep Maria Valles unha solución independentista sería tan mala para Cataluña como para España no terreno da Economía, pero cando se cruzan razóns políticas, as cousas cambian e os cidadáns poden mostrarse favorables a grandes sacrificios. Nesta coiuntura descartou calquer solución violenta, afirmando que en Europa non sería posible, postulando que hai que ir a solucións pactadas, que pasan por ir cara un Estado federal, saída difícil pola cultura imposta polo bipartidismo político que fai do problema unha baza electoral, e que ademáis ten que ser admitida por todos.

José María Valls calificou de nefasta a política imposta de non favorecer o coñecemento e a comprensión entre os distintos pobos do Estado, tanto a nivel educativo como mediático, “lamentando que poidamos ver Al Jazeera e sen embargo os cataláns non podian ver a televisión galega”. A nivel universitario destacou que o catalán está presente en 20 universidades de Alemaña e Holanda e en 22 de Estados Unidos, namentras so hai 10 departamentos de catalán na Universidade española fora de Cataluña. Este é un problema de cara a articular un Estado pluricultural. A conferencia foi seguida dun amplo e participativo debate.

Galicia, no mapa literario de Cortázar

Julio Cortázar “Galicia está no mapa literario de Cortazar polo seu amor a Aurora Bernárdez e pola intensa relación cos intelectuais galegos en Bos Aires”, afirmo este luns no Ateneo de Santiago o escritor Francísco X. Fernández Naval,  investigador da obra do creador de “Rayuela” e autor de “O soño galego de Julio Cortazar”. Fernández Naval, que foi presentado pola ateneista Pilar Sampedro, fixo unha semblanza do novelista argentino, nado en Bruxelas, criado en Bos Aires, residente en París, moi ligado a Barcelona e namorado da paisaxe xeográfica e humana de Galicia, pola influencia da súa primeira muller, Aurora Bernárdez, morta en París fai uns días.

En 2006, Aurora Bernárdez cedeu a Galicia a obra fotográfica de Julio Cortázar que se conserva no CGAI e na que existen diversas imaxes das súas dúas estancias en Galicia, a finais dos anos cuarenta e nos anos cincuenta. Fernández Naval destaco una súa intervención un hermosísimo texto que describe a súa viaxe en tren de Galicia a León e no que destaca a paisaxe de Galicia por enriba de outras xeografías peninsulares. Ademáis, Galicia está presente a través de persoaxes galegos en obras como “El Exámen”, “Los Premios”, “62”, ou mesmo  “Rayuela”, cuxo título chega a traducir a cinco linguas, incluido o galego.

Esa admiración de Cortazar por Galicia e os galegos ven do seu contactop coa colonia galega en Bos Aires e, especialmente, da intensa relación con Luís Seoane, Arturo Cuadrado,  e Lorenzo Varela, que en 1943 publicaron na revista “Correo Literario” a súa primeira obra.  Ademáis tivo contacto con Rafael Dieste, que lle cede a súa vivenda por dous anos, con Pérez Prado e con moitos outros galegos: “Nosotros –escribe Cortazar- no valoramos al gallego por una subconsciente razón de envidia. En las tierras donde nosotros continuamos siendo pobres, él se enriquece. Si nosotros, los argentinos tuviéramos que emigrar a Galicia a ganarnos la vida, moriríamos de hambre”.

Fernández Naval definiu a Julio Cortázar e a Aurora Bernérdez, como unha parella de traductores, escritores e intelectuais de primeira líña, afirmando que Aurora, filla de galegos oriundos de Dacón en Carballiño, era unha das principias traductoras das obras italianas e francesas publicadas en España entre os anos 60 e 90, de autores como Calvino ou Sartre. A conferencia de Fernández Naval foi seguida dun coloquio no que afloraron numerosos detalles da intensa relación humana entre Cortazar e os seus amigos galegos.

“O Soño Galego de Julio Cortázar” é o libro que acaba de publicar Francísco X. Fernández Naval e que vai ser presentado nos próximos días na Casa da Parra, acompañando unha mostra da obra fotográfica cedida a Galicia polo autor arxentino. En mais de trescentas páxinas, o autor ourensán indaga na presencia de Galicia e dos galegos na obra literaria de Cortázar, na súa correspondencia e na presencia do autor de “Rayuela” en Galicia. “Julio Cortazar -escribe Fernández Naval- mantuvo unja intensa relación cos galegos, en particular cos galegos exiliados, que escolleran Buenos Aires como lugar no que vivir. Esta escolla non era gratuita, debíase, entre outras razóns, a ser Buenos Aires a cidade do mundo onde máis galegos había, pero tamén a que, daquela, a capital arxentina era unha das referencias culturais do mundo; de feito, na década dos corenta do pasado século, Buenos Aires era a capital editorial da literatura en linguae castelá”.

200px-Cortázar

Sonámbulos

Suso de Toro e Felipe PérezA literatura padece unha crise que vai máis aló do cambio tecnolóxico: afecta a todos os lectores que non atopamos o tempo para a lectura, cousa que todo vivimos e exercitamos cando estábamos incomunicados. Así opina Suso de Toro, un escritor que tivo que parar en seco a súa carreira profesional e volver ao ensino público.  Aínda que perdemos un escritor de referencia, cando menos os alumnos do Instituto Rosalía de Castro de Santiago gañaron un docente extraordinariamente capacitado, con moita obra publicada e pegadas nas principais universidades americanas e europeas.

Os seguidores do Ateneo de Santiago tivemos onte a oportunidade de asistir a un acto que se sae da normalidade: a lectura dramatizada da primeira parte do novo libro de Suso de Toro: “Sonámbulos”, realizada polo actor e filólogo Federico Pérez e polo propio autor do texto que, sen ser unha peza teatral, compuxo nesta ocasión un texto oral: Un debate entre un psiquiatra e un paciente, atormentado polo seu pasado franquista, que reflicte toda a tensión  social e política vivida pola sociedade española nos primeiros tempos da transición. Unha etapa na que teñen a súa raíz gran parte das carencias actuais da democracia española.

O acto tivo no coloquio un extraordinario colofón no que, grazas ao exercicio de sinceridade de Suso de Toro, todos puidemos comprender as dificultades polas que pasa actualmente a literatura e o mundo da edición. Unha crise que cebase de xeito especial na literatura producida nunha lingua minorizada como a galega na que, salvo rarísimas excepcións, resulta difícil sobrevivir como escritor. Casualmente, as portas do acto, ocupando toda a antesala do salón de actos da Fundación, un libreiro ofrecía sen demasiado éxito, a prezos de saldo, gran parte da produción editorial galega dos últimos anos.